Een woord dat je hebt vastgepakt, blijft
In veel groepen ligt een werkboek. Kinderen schrijven er woorden in over, vullen een letter in op de stippellijn en kleuren een plaatje. Netjes. Op naar de volgende bladzijde.
Dat werkboek ken je wel. Het ziet er verzorgd uit en de kinderen zijn er rustig mee bezig. Overschrijven is alleen vooral kijken en natekenen. Het kind leert een woord kennen, dat is mooi voor de woordenschat. Spelling is het niet.
Op de scholen waar ik kom, wordt veel ingezet op spelling. Toch blijven de resultaten achter, kinderen vinden het saai en de regels beklijven niet. Dat heeft lang geleden al een zaadje in mijn hoofd geplant en langzaam is het gaan groeien.
Op Montessorischool Maassluis, waar ik directeur was, lieten we kinderen bij het oefenen van een regel al kiezen uit veel verschillende werkjes. We maakten mindmaps, ontwikkelden routeboekjes en voegden materialen toe zoals bloonkaartjes en taal in blokjes. De woordjes stonden in een online WRTS-programma en op kaartjes, zodat de kinderen zowel op de computer als schrijvend konden oefenen. Ook ontwikkelden we bewijskaartjes: aan de ene kant stond de regel, aan de andere kant een verwerking ervan door het kind zelf. De kinderen bewaarden ze in een insteekfotoalbum en pakten ze erbij, als ze een vrije tekst schreven. Na mijn vertrek ben ik er niet meer mee bezig geweest, tot ik de cursus Spaans ging doen.
Tijdens die cursus merkte ik het bij mezelf. Ook daar kreeg ik invuloefeningen. Ik maakte er zelf bloonkaartjes bij, strookjes voor mijn onthouddoosje en kleine tekeningetjes bij de woorden. De strookjes oefende ik steeds opnieuw. Wat mij hielp, helpt kinderen net zo goed.
Maria Montessori heeft geen aparte spellingwerkjes gemaakt voor het Italiaans. Het is een taal die je schrijft zoals je hem hoort, dus het losse alfabet was genoeg. Het kind bouwde een woord klank voor klank en schoof een letter opzij, als het nog niet klopte. In De Methode schrijft ze erover: “Dat brengt een zeer doordachte ontleding van de woorden mee en is een uitstekend middel om goed te leren spellen.”
Voor het Nederlands is het losse alfabet niet genoeg, en daar dacht Montessori ook al over na. Voor talen als het Engels beschrijft ze voorwerpen met naamkaartjes, ingedeeld per spellingmoeilijkheid. In Engeland kwamen er kastjes met laatjes, in elk laatje één moeilijkheid met de voorwerpen erbij. Echte dingen, geordend per regel.
Wie mij kent, weet dat ik best een beetje eigenwijs ben. Tijdens een invaldag in een groep gaf ik niet het lesje uit de spellingmethode van de school. Ik had voorwerpjes gekocht en gezocht met een d of een t aan het eind. De kinderen sorteerden ze op twee dienblaadjes. Ze vonden het erg leuk en het ging ze vrij gemakkelijk af. Ook dit liet het zaadje verder groeien.
In het onderzoek vond ik de richting van Maria Montessori terug. Spellingonderwijs werkt wel: kinderen blijven beter spellen en nemen het mee in hun eigen teksten. Het zit hem in hoe je oefent. Een woord uit je geheugen ophalen beklijft beter dan het overschrijven, ook na vijf weken. Wie een regel begrijpt, spelt ook nieuwe woorden goed. Een woord waarvan je weet wat het betekent, onthoud je beter. Kort en vaak herhalen werkt beter dan alles in één keer.
Inmiddels is dat zaadje een plant geworden: een spellinglijn voor groep 3, 4 en 5 die begint met horen. Wat we op Maassluis begonnen, zit er in een nieuwe vorm in. De mindmaps zijn een eigen spellingboekje voor het kind geworden en de bewijskaartjes zijn overeind gebleven, in een andere vorm. Daarnaast hebben we heel veel verschillende werkvormen uitgedacht, waarin kinderen de woorden vooral schrijven en ontleden. Elke regel loopt door een lus. Het kind ontdekt de regel, oefent hem, zegt in eigen woorden wat hij betekent en gebruikt hem in een eigen verhaal. Kinderen bouwen woorden met letters, spelen samen Raad het woord en schrijven uit het hoofd. In het herhaaldoosje komen de woorden kort en vaak terug.
Een belangrijke toevoeging in deze lijn is het plaatje. We hebben overal geprobeerd een plaatje bij het woord te zetten, zodat het kind meteen de betekenis van het woord leert. Dat is vanuit de theorie van Maria Montessori belangrijk. Het is bovendien precies wat het onderzoek laat zien: een woord waarvan je de betekenis kent, onthoud je beter. Bij elk woord hoort een foto van iets echts. Echte voorwerpjes zijn nog beter, zoals op die dienblaadjes. Hoe verder in de lijn, hoe abstracter de woorden. Vanaf regel 4 staat het woord in zwart en het stukje waar de regel over gaat in rood. De bovenbouw en de werkwoorden zijn in de maak.
Jij kijkt mee en ziet welke regel al zit en welke nog een lesje nodig heeft. Dat is jouw werk. De werkjes vervangen niet je spellingsmethode, het is bedoeld als een mooie aanvulling.
Een kleine tip voor morgen: zet twee kleine letterdozen naast elkaar, een met blauwe en een met rode schrijfletters. Het kind legt het woord in blauw en het stukje waar de regel over gaat in rood. Alleen die stap is al een hele vooruitgang.
Mijn Spaans is wat verstoft, maar in Spanje komen de woorden snel weer terug. Een woord dat je hebt gehoord, gebouwd en vastgepakt, blijft.
De werkjes vind je in het Monteshoppie, in de Schrijf- en spellingset middenbouw!
Bronnen: Maria Montessori, De Methode, uitgave Montessori Pierson, bladzijden 275 en 297 tot en met 298. Graham en Santangelo, Reading and Writing, 2014. Jones en anderen, Educational Psychology Review, 2016. Dymock en Nicholson, Australian Journal of Learning Difficulties, 2017. Ouellette en Fraser, Journal of Experimental Child Psychology, 2009. Cepeda en anderen, Psychological Bulletin, 2006.